4 minuten leestijd (897 woorden)

Erfgoed met Dirk: De Stelling van Amsterdam

De Stelling van Amsterdam is een groot militair verdedigingswerk, dat werd aangelegd in een grote kring rond de hoofdstad teneinde deze te beschermen in geval van een vijandelijke inval. Ze werd in fasen gebouwd vanaf 1880 tot ong. 1920. Nog tijdens de bouw was er politiek gekrakeel over wat nu wel en wat niet gebouwd moest worden. Men verschilde van mening over het militaire belang van sommige onderdelen en de financiering was natuurlijk ook een heikel punt. Rond 1920 was het hele project gereed.

De Stelling, die zo'n 44 forten en vier batterijen omvat, was niet alleen een voor die tijd geduchte vuurlinie, maar ook een waterlinie. Alle polders buiten de kring van forten kwamen in aanmerking om in geval van oorlogsdreiging onder water te worden gezet. Bij de vaarpolders van de veenweidegebieden lagen meestal wel schutsluisjes t.b.v. de scheepvaart en deze kon men zo nodig openzetten, maar waar deze sluizen ontbraken, bouwde men poorten in de dijk met afsluitbare schuiven, via welke men de polder blank kon zetten. Het hele systeem van wateraanvoer, sluizen, dammen en schuiven, zo ook de waterafvoer, zat zeer ingenieus in elkaar en dat geldt ook voor de vuurlinie cq de forten en batterijen. De landbouwgronden binnen de stelling moesten daarentegen droog blijven, want in geval van oorlog hield men rekening met een mogelijk langdurig beleg door de vijand en dan moest de bevolking en de militairen wat betreft de voedselvoorziening zelfsupporting zijn!

De meeste forten zijn nieuw gebouwd, maar er zijn ook enkele oudere militaire versterkingen opgenomen in de stelling, zoals de Vesting Naarden en het nabij Weesp gelegen fort Uitermeer, waarvan het oudste, uit gemetselde stenen opgetrokken gebouw al uit de 16e eeuw dateert! Tot de Stelling behoren ook het fort Pampus en het Forteiland aan de zeekant bij de sluizen van IJmuiden. De Stelling heeft zijn militaire betekenis allang verloren, want met de komst van het vliegtuig raakte het object al voor de tweede wereldoorlog verouderd. Tegenwoordig zijn diverse forten dan ook niet meer van Defensie, maar in handen van stichtingen. Streng afgesloten als die bouwsels en omliggende terreinen altijd waren geweest waren het oases van rust en diverse diersoorten (vogels, vleermuizen, kleine zoogdieren enz.), alsmede allerlei planten vonden er een schuilplek resp. groeiplaats. Het fort aan de Ham tussen Krommenie en Uitgeest is van Staatsbosbeheer, evenals Fort Edam, nabij het IJsselmeer. In de fortwachterswoning woont boswachter Ab van Dorp. Het fort bij Spijkerboor en de forten aan de Jisperweg en de Middenweg in de Beemster zijn in handen van Natuurmonumenten en bij Krommeniedijk ligt het fort van Landschap Noord-Holland. 

 Kern van de Stelling is het Hembrugterrein in Zaandam bij het Noordzeekanaal. Hier was van 1880 tot begin deze eeuw de militaire industrie gevestigd. Er werden tanks, legervoertuigen, maar ook granaten enz. gefabriceerd. Er werd dus ook met springstoffen gewerkt en dat leidde tot een scala van strenge veiligheidsmaatregelen. Er is zelfs een bos aangeplant, dat bij calamiteiten de schokgolf van een ontploffing moet temperen! Op het terrein staan tientallen gebouwen, in allerlei verschillende grootte en vorm, al naar gelang de tijd van opbouw en de functie, die ze hadden. Alzo is daar een unieke verzameling van industrieel erfgoed ontstaan, dat echter jarenlang zeer is verwaarloosd. Opknappen vergt een gigantisch bedrag en is een veeljarenplan. Maar men is eraan begonnen en een aantal gebouwen is gerestaureerd en weer in gebruik genomen.

Het industriele gedeelte was opgesplitst in een militaire tak, dat was Hembrug (genoemd naar de spoorbrug, die tot 1983 het Noordzeekanaal overspande) en een civiele tak, dat was Eurometaal. Het terrein ligt vlakbij de roeiafdeling van ZZV in Zaandam aan de Voorzaan. Ooit werkte oud-voorzitter van deze club, ene Wil Hietberg, bij Eurometaal en toen er bij een reorganisatie een gebouw werd gesloopt en de inventaris overbodig werd (waaronder een zware, houten directietafel en twee forse ronde tafels), wist Wil daar wel een plaatsje voor: Zet ze maar bij ons in het clubhuis! Dat was, gezien de omvang en gewicht van dit ameublement makkelijker gezegd dan gedaan, maar men kreeg het voor elkaar en nog steeds staan deze tafels bij ZZV als een stukje erfgoed van de Stelling. Bij de vroegere roeiwedstrijden op de Voorzaan maakte men gebruik van oude, door het leger allang afgedankte telefoons op batterijen, welke langs de roeibaan en bij de start en finish waren opgesteld. In sommige forten, o.a. in Edam, zijn deze communicatiemiddelen uit (over)grootvaders tijd nog te zien (en soms in werking) tijdens open dagen. Het militair-industrieel complex op het genoemde Hembrugterrein staat ook wel bekend als de Artillerie Inrichtingen. Nog een saillant detail: Als er in een boot bij ZZV een rolbankje wat haperig liep, dan werd dat van oudsher een Hembrugbankje genoemd!

Nabij De Where is weinig te zien van de Stelling, maar vanaf het Noordhollands Kanaal kun je, een paar km voorbij de Neckermolen, nog de waterinlaat zien van de Beemster, want ook deze droogmakerij was inundatiegebied. Deze inlaat, met zijn drie poorten, is slechts eenmaal in de geschiedenis gebruikt en wel in 1945, toen de Duitsers de poorten open zetten om d.m.v. inundatie de opmars van de geallieerden te stuiten. Nu is deze inlaat allang dichtgemetseld, maar nog altijd te zien in de ringdijk. Ook de polder Zeevang was inundatiegebied.

Sinds 1996 prijkt de Stelling van Amsterdam op de werelderfgoed van Unesco.

Dirk Molenaar

×
Blijf op de hoogte

When you subscribe to the blog, we will send you an e-mail when there are new updates on the site so you wouldn't miss them.

 

Reacties

Er zijn nog geen reacties gegeven. Wees de eerste die een reactie geeft
Al een account? Hier aanmelden
zaterdag 03 december 2022